Nog niet klaar

Ik heb me een beetje laten beinvloeden door de positieve feedback van de laatste bespreking.
Ik dacht dat ik door deze feedback kon concluderen dat ik iets had om te presenteren. Maar bij de beoordeling bleek dat ik toch niet voldoende mijn verhaal kon overbrengen.
Ik kreeg een 5 en dus een zomertaak.
Dit betekent dat ik in de zomer door moet gaan en het op 22 augustus opnieuw moet presenteren.
Eigenlijk kwam dit niet als een volslagen verrassing ik had per slot van rekening pas 2x in het klooster gefotografeerd.
Ff 2 weken alles laten liggen om er nu weer met een frisse kijk mee door te gaan.
Vorige week vrijdag mijn presentatie foto's aan de zusters laten zien en zij vonden de foto's erg mooi.
Het is interessant om te zien hoe zij deze foto's lezen. Waar ik lege onpersoonlijke ruimtes zien, zien zij ook lege ruimtes maar zeer sfeervolle en warme ruimtes.
Voordat zij in de jaren 70 in dit klooster zijn getrokken, woonden ze in het ziekenhuis. Ze hadden geen eigen pand. De zusters hadden geen kamers maar cellen en in de gemeenschappelijke ruimtes stonden geen stoelen maar krukken. Kortom hun referentiekader is compleet anders dan de mijne. Een zeer interessante gewaarwording.
Maar goed, hoe ga ik het nu aanpakken? Daar ga ik eens goed over nadenken. Volgende week een afspraak met Bart om mijn plan(nen) te bespreken.

Presentatievorm

Ik ben eigenlijk vanaf het begin uitgegaan van een wandpresentatie maar na de bespreking van afgelopen week liet ik de gedachte aan een boekje toe. Reden hiervoor was dat ik dacht dat more is more. Hoe meer foto's ik presenteer van onpersoonlijke ruimtes, des te beter de boodschap overkomt. (verbazingwekkend hoe ik dit aanneem zonder te toetsen, maar daarover later meer )
Planning was dat ik maandagavond na het fotograferen gelijk een boekje zou gaan maken via zo'n internetservice en dat ik het dan nog op tijd zou hebben voor de presentatie. Het lot besliste anders.
Alles wat mis kon gaan, ging ook mis. Kaartlezer kapot, verkeerde paginaverhouding van de fotoboeken en ik wilde perse aflopend hebben en handmatig inbinden door een profi werd me toch echt te duur. Ik wil nu echt leren hoe ik een boek moet maken maar dat terzijde. Doordat er zoveel mis ging (het heeft zo moeten zijn) ging ik stil staan bij mijn beslissing om een boek te maken. Ik besefte dat ik weer bezig was met in mijn oude valkuil te stappen: de automatische piloot: snelle beslissingen maken zonder echt erover na te denken. Dus ik ben nog eens goed naar mijn selectie gaan kijken en ik besefte dat er foto's in zaten die gewoon niet werkten of geen toegevoegde waarde leverden. Ik had ze erbij gedaan om body te geven aan het boekje. DOM!!
Uiteindelijk uitgekomen bij een selectie van 10 foto's. Ik wil de foto's groot presenteren omdat zo alle details goed zichtbaar zijn, het gebrek aan persoonlijke details wordt goed zichtbaar. Kortom een wandpresentatie is toch veel geschikter!
Ik heb de foto's op A3 formaat op de academie laten afdrukken en ze zien er echt super gaaf uit! Het zijn echt mooie foto's geworden!! (ze zijn toch niet te mooi?!?!?)
Ik heb ook al een muur in de academie gereserveerd voor mijn presentatie, nu alleen nog een titel.....

Nog een paar foto's

Maandagmorgen gelijk naar het klooster gebeld en aan zuster Agata gevraagd of ik die middag mocht komen fotograferen. Blijkbaar moest er toch een zuster aanwezig zijn en uiteindelijk met zuster Eugenie om 3 uur afgesproken.
Ik was een beetje verbaasd over het feit dat zuster Agata mij niet gewoon alleen wilde laten maar achteraf gezien begrijp ik dat wel. Ik zie de ruimtes misschien wel als heel onpersoonlijk en conferentieoord-achtig maar voor deze vrouwen is het wel hun thuis. Als ik bij andere mensen thuis zou fotograferen, zouden zij mij ook niet alleen laten.
Ik heb maandag o.a. foto's gemaakt rondom het klooster en van de tuin maar ze passen niet in de serie.
Ze vertellen niet hetzelfde verhaal als de ruimtes binnen. De foto's van de tuin komen in de buurt omdat deze, net als de binnenruimtes, enige persoonlijke input mist. Maar als ik ze in de serie stop, werken ze niet. Het haalt juist de kracht uit de andere foto's. Er is maar 1 foto van de omgeving die ik wel vind werken en deze heb ik op de eerste dag al gemaakt:

Ik zie dit als de foto waarbij ik het klooster introduceer. Het laat een kaal en onpersoonlijk gebouw zien, de tuin is praktisch maar onpersoonlijk en de gordijnen voor het raam tonen een geslotenheid die onpersoonlijk werkt.
Maar ook deze foto werkt niet goed in de serie, het is een stijlbreuk omdat het de enige foto is die buiten is gemaakt. Ik ga deze foto dan ook los van de anderen presenteren.

laatste bespreking

Bespreking van afgelopen zaterdag viel niet tegen. Ik had de foto's gegroepeerd naar soort verhaal en één serie kwam aardig in de buurt van wat ik wilde vertellen. Ik merk wel dat ik wederom niet duidelijk kon maken aan de anderen wat ik nu precies wilde vertellen. Ik noemde alle facetten van het verhaal: de afstandelijkheid, de vriendelijkheid, de onderliggende spanningen, de eenzaamheid. Tja en terecht dat er dus werd gezegd dat niet al die facetten aanwezig waren in mijn foto's. Het is ook onrealistisch om al die punten in mijn foto's naar te willen laten komen, vooral in zo'n korte periode. Ik besef me dat om het hele verhaal te vertellen -mocht dat al mogelijk zijn- ik veel meer fotografisch onderzoek moet doen. Ik heb tot nu toe 6 zusters geïnterviewd en heb 1 avond met alle zusters doorgebracht. Ik begin me nu aardig een beeld te vormen van de situatie maar nu zou eigenlijk het echte werk pas moeten beginnen. Ik heb nu vooral research gedaan. Nu is het tijd om me toe te spitsen op mijn vertelling, welke aspecten kan ik beeldend maken en welke niet?

Gezien het gebrek aan tijd moet ik kijken naar de foto's die ik nu heb en wat deze mij vertellen. De foto's van de onpersoonlijke ruimtes lijken een deel van het verhaal te vertellen. De foto's laten de gemeenschappelijke ruimtes van de zusters zien, ruimtes waar al 30 jaar samen geleefd wordt. Hoewel pogingen zijn ondernomen om de ruimtes gezelliger te maken, ademen de ruimtes een onpersoonlijke sfeer uit. Stoelen en tafels die zo uit een conferentie oord zouden kunnen komen, plastic bloemetjes op tafel, religieuze beelden en schilderijen. Wat mij vooral opvalt is het gebrek aan persoonlijke 'sporen'. Nergens is iets te vinden wat iets persoonlijks vertelt over de bewoners van de ruimtes. Niemand heeft een boek laten slingeren, of een zakdoek. Zet er 10 andere zusters in en de ruimtes zouden er exact hetzelfde uitzien.
Ook koffie en thee drinken is een onpersoonlijke gebeurtenis. De kopjes die gebruikt worden zijn van het type die je in allerlei openbare ruimtes terugvindt, degelijke vormloze massaproductie. Nergens een persoonlijke mok te zien.
In de wasruimte hingen 3 overhemden aan de waslijn. Het eerste persoonlijke bezit wat ik ben tegengekomen maar ook deze kledingstukken onthullen weinig over hun eigenaresse.
Ik heb altijd van mijzelf gedacht dat ik niet materialistisch ingesteld ben maar na het fotograferen van deze ruimtes moet ik het toch nuanceren. Goed, ik hecht geen waarde aan mooie dure spullen maar ik hecht wel waarde aan persoonlijke spullen die een emotionele waarde voor mij hebben. Door mijzelf te omringen met deze tastbare herinneringen voel ik mij thuis, het geeft mij een gevoel van vertrouwen. Ik weet nog toen ik 8 jaar geleden in mijn flatje trok. Het heeft lang geduurd voor ik mij hier thuis voelde, ik moest eerst de sporen van de vorige bewoonster wissen. Ik zou nooit kunnen wonen in een huis waar ik niet mijn eigen stempel op heb gedrukt.

daguerre?

Mijn moeder kwam vorige week aanzetten met een foto wat volgens mij een daguerre type is.
Het is in ieder geval een metalen plaatje, Kikkuh!!!!!

Zaterdag de afbeelding op de academie laten zien en volgens Don is het een Tintype en volgens Bas een Ferrotype. Na onderzoek op internet blijken Tintype en Ferrotype verschillende namen voor hetzelfde te zijn.

eindelijk foto's

Gelijk dinsdagmorgen naar het klooster gebeld en een afspraak gemaakt voor die middag met de regionale overste -vanaf nu zuster Agata. 's middags een gesprek gehad met zuster Agata en waar de andere zusters geen directe uitspraken durfde te maken, had zuster Agata er geen problemen mee. Zij kwam er voor uit dat het soms moeilijk is om met elkaar samen te wonen. Wanneer er meningsverschillen zijn, moet zij optreden als scheidsrechter. Ze heeft wel een paar zaken duidelijk gemaakt, zo mogen de zusters niet zelf bepalen waar ze naar toe gaan en hoe ze hun dag/avond doorbrengen. Alles moet voorbij zuster Agata. Er zijn 3 avonden per week dat de zusters verplicht met elkaar moeten doorbrengen. Ze beginnen dan met het gebed om 6 uur, dan om 6.15 uur is het avondeten, om 8 uur journaal kijken en daarna samen optrekken in de recreatieruimte. Ik heb gelijk gevraag of ik die avond mocht langskomen om te fotograferen. Geen probleem, als ik wilde mocht ik ook bij het gebed aanwezig zijn en samen eten. Nou, dit aanbod natuurlijk aangenomen!
De avond viel tegen, het was heel gezellig maar dat wilde ik nu net niet fotograferen. Ik was gast dus de zusters hebben hun best gedaan om gezellig te doen. Dit is natuurlijk erg logisch maar het was niet de bedoeling. Ik wilde eigenlijk dat ze hun gang zouden gaan en dat ik kon fotograferen hoe iedereen haar eigen weg gaat. Wat me wel opviel was dat alle zusters zo enorm formeel met elkaar omgaan. Mij noemen ze gelijk gewoon Marieke en ze tutoyeren mij maar naar elkaar, de zusters waarmee ze al jaren samenleven, noemen ze zuster of zuster Birgit en ze spreken elkaar aan met u. We hebben het die avond o.a. over fotografie gehad en ik vertelde hen over de negatieven die ik bij mijn oma had gevonden en van de daguerre type die mijn moeder mij afgelopen vrijdag gaf, ook afkomstig van mijn oma. Zuster Agata zei dat ze in het archief ook van die metalen plaatjes met afbeeldingen was tegengekomen. Hierop begon ik te kwijlen, oooh, wat zou ik die graag willen zien. Zuster Agata gaf aan dat ze er naar op zoek zou gaan en dan mag ik ze zien! Ik denk niet dat dit nog voor volgende week gaat gebeuren, jammer.
om half 10 was de avond op aankondiging van zuster Agata afgelopen. Ik moest weg en de zusters moeten naar hun kamer.
Ik wilde graag bij de zusters op de kamer fotograferen maar mijn gevoel zegt me dat de zusters eerst meer aan mij moeten wennen, ik moet hun vertrouwen winnen. Want zelfs zuster Birgit heeft er volgens mij spijt van dat ze mij op haar kamer heeft toegelaten. Van die zelfstandige, stijdlustige mentaliteit vind ik niets meer terug. Zuster Birgit is zelfs een beetje nerveus en wil dat ik overal de toestemming van zuster Agata voor vraag. Dus... ik aan zuster Agata gevraagd of ik de zusters mocht vragen of ik op hun kamer mocht fotograferen, poeh, wat een gedoe zeg. Maar goed, zuster Agata heeft er geen problemen mee. woensdag weer teruggegaan om foto's te maken op de kamer van zuster Brigit maar die heeft aan de huishoudster doorgegeven dat ik niet kon komen fotograferen omdat haar kamer een puinzooi was en omdat ze zich niet lekker voelde. Wat een heerlijk doorzichtig excuus. Toe heb ik maar in en rond het gebouw gefotografeerd. Meevallertje: zuster Agata op haar werkkamer gefotografeerd.

Ik begin er steeds meer een raar gevoel te krijgen. De zusters doen zich ogenschijnlijk zelfstandig en gastvrij voor maar ze durven geen één beslissing zelf te nemen. Ik begin nu steeds meer te begrijpen wat die vrouwen hebben opgegeven toen ze het klooster intraden. Hun vermogen om persoonlijk beslissingen te nemen is compleet verdwenen. Het is een vreemd contrast om waar te nemen. Aan de ene kant zijn het intelligente en goed opgeleide dames die op hun vakgebied (verzorging) hoge posten hebben bekleed en aan de andere kant durven ze geen beslissingen te nemen die hunzelf aangaan. Ze leven compleet geisoleerd van de samenleving, goed ze hebben contact met mensen door de religie en door hun verzorgende functie maar persoonlijke betrekkingen hebben ze alleen met hun familieleden. ik denk dat mijn aanwezigheid daar bij sommige zusters voor verwarring zorgt.
Ik ben heel nieuwsgierig naar de privé kamers van de zusters. Ik heb die van zuster Birgit wel al gezien maar die was praktisch leeg want ze is pas onlangs uit Tanzania teruggekomen en heeft vrij weinig persoonlijke bezittingen.
als ik de indrukken die ik in het klooster heb opgedaan zou formuleren in een aantal steekwoorden, dan zijn dat de volgende: verwarring, eenzaamheid, afstand, onpersoonlijk, privé.
de foto's die ik die avond heb gemaakt vormen een begin, ik wil graag de zusters opnieuw portretteren en ik wil hun kamers fotograferen maar dat gaat me voor volgende week niet meer lukken. Ik moet het doen met de foto's die ik deze week heb gemaakt maar ik ben zo geintrigeerd geraakt dat ik in de zomer doorga met mijn project. Hierbij een paar foto's die ik deze week heb gemaakt.

oei, de tijd gaat dringen

Afgelopen weekend zou ik een nachtje gaan logeren bij de zusters maar de dag ervoor heeft zuster Eugenie afgebeld met de mededeling dat het niet zo goed uitkwam.
Met nog 2 weken tot de beoordeling begin ik mij lichtelijk gestrest te voelen. Het moet deze week toch echt gaan gebeuren!
Tot nu wilde niemand verantwoordelijkheid nemen om mij toestemming te geven. De zusters vonden het allemaal geen probleem en ze konden niet voorstellen dat het niet zou mogen maar de definitieve beslissing wilden ze geen van allen nemen. Dus zat er niets anders op om te wachten totdat de regionale overste, zuster Agaat, weer terug zou zijn uit Tanzania. Ze is afgelopen donderdag thuis gekomen en ik zou zaterdagochtend langs komen maar dat is dus niet gebeurd.
Ik vind het erg jammer want het pinksterweekend was de enige mogelijkheid voor mij om 24 uur aan 1 stuk daar door te brengen. Het valt tegen als ik in mijn agenda kijk hoeveel afspraken ik zo in een week heb. Mij zomaar 24 uur hier uit isoleren blijkt een moeilijkere opgave te zijn dan ik had verwacht. Wel een interessant gegeven in het kader van deze opdracht. Misschien dat ik er nog iets mee kan doen.
Tot nu toe heb ik dus met 4 nonnen gesproken. Niet dat ik de nonnen als onderwerp wil nemen, zoals ik eerst van plan was maar ik heb voor deze strategie gekozen om vooraf meer informatie in te winnen over het kloosterleven en om vertrouwen te winnen.
Nu ik dit zo opschrijf besef ik eigenlijk dat ik maar weinig weet van de dagelijkse routine. Uit de gesprekken komt een beeld naar voren van een groep mensen die samenwoont maar eigenlijk allemaal hun eigen gang gaan. Ze nuttigen samen de lunch en het avondeten maar dat zijn de enige momenten waarbij alle dames, mits aanwezig, bij elkaar komen. ook 's avonds gaat iedereen haar eigen weg. Kortom het is zeer belangrijk dat ik de komende week veel uren daar ga doorbrengen. Vandaag een paar keer geprobeerd te bellen om een nieuwe afspraak te maken maar niemand nam op. Dus morgenvroeg nog een keer proberen en dan gelijk proberen om die dag nog langs te gaan. Ik denk dat ik nog even een kaarsje aansteek en een schietgebedje opzeg. het kan nooit kwaad....

zuster Eugenie

zuster Clara

Via de telefoon een afspraak gemaakt met zuster Clara. Zij is met haar 87 jaar de op één na oudste non in het klooster. Deze dame is erg schrander. Ze is dan wel oud maar niet te onderschatten. Op mij komt ze heel helder over en niet zoals zuster Birgit aangaf geestelijk aan het aftakelen. Maar ja, hoeveel leer je van 1 gesprek?
Zuster Clara had een paar kadootjes voor mij meegenomen: een foto van haar familie, een tekening die ze gekregen heeft toen ze haar 50 jarig jubileum vierde en een Afrikaanse afbeelding waar ze veel waarde aan hecht. Het is een afbeelding van een kunstwerk wat in het klooster hangt. Die laatste heeft ze als brief naar haar nichtjes verstuurd. Deze brief zat nog aan de afbeelding vast dus die heb ik ook gekregen. Opvallend is dat ze heeft ondertekend met haar oorspronkelijke naam Ali.



Zuster Clara is de jongste uit een gezin van 10. Vrij religieus, 3 tantes in het klooster, een broer als priester en nog een zus in het klooster. Deze zus is tot een beschouwende orde toegetreden, wat inhoudt dat ze alleen maar bidden. Zuster Clara wilde echter actief zijn. Ze was al bezig met een verpleegstersopleiding toen ze werd 'geronseld' door de novicemeesteres die ze dagelijks in het ziekenhuis tegenkwam. Ze mocht van haar vader alleen het klooster is wanneer ze haar opleiding had afgemaakt maar de novicemeesteres gaf aan dat ze haar opleiding ook binnen het klooster af mocht maken. Zuster Clara kwam uit een goede en welvarende familie en ik krijg toch wel de indruk dat geld ook binnen het klooster voordelen schiep. Zo mocht haar moeder haar regelmatig komen opzoeken (voornamelijk om te controleren of haar dochter niet inmiddels van gedachte was veranderd). Zuster Clara heeft jaren lang in het ziekenhuis gewerkt voordat ze samen met zuster Birgit naar Tanzania werd gestuurd om daar meisjes tot verpleegster op te leiden. Als ik zuster Clara mag geloven was het haar idee om in Tanzania een eigen congregatie op te richten. waarschijnlijk is dit waar zuster Birgit mij voor waarschuwde.
ze heeft bijna 40 jaar in Tanzania gezeten en heeft het nu erg moeilijk met aanpassen aan Nederland. Ze vind Nederland afstandelijk, in Afrika groette iedereen elkaar en hier niet. Tijdens het gesprek krijg ik duidelijk het gevoel dat ze heel duidelijk weet wat ze mij wel en niet wil vertellen. Ze is duidelijk in controle en nee is nee. Een zeer pittige tante!

Zuster Emanuela

Na zuster Birgit heb ik met zuster Emanuela gesproken. Op 2 jaar in Tanzania na heeft zij haar hele leven in kloosters in Nederland doorgebracht. Zuster Emanuela kwam wel uit een religieus gezin maar ook haar ouders vonden het maar niets dat zij het klooster inging. Ze wilde heel graag de verpleging in maar de eerste jaren na haar intrede heeft ze in een klooster in Groesbeek gezeten waar ze voor de andere zusters moest zorgen, een soort huishoudster. Daarna heeft ze tot haar pensioen in de verpleging gewerkt. Tot op heden zit ze nog in het bestuur van de congregatie.
Ik proefde dat zij het in het begin heel moeilijk heeft gehad vooral omdat ze een paar keer zei dat ze vanuit haar ouderlijk huis een 'vrolijk' karakter had meegekregen. Probeerde ze nu mij of zichzelf te overtuigen? Ze had in het begin wel moeite met de regels maar ze heeft zich aangepast wat 'die regels hoorden er nu eenmaal bij.' Daar begint het dus bij mij al te wringen. Je aanpassen aan regels waar je niet achterstaat, daar ben ik allergisch voor! Huidhoudster spelen terwijl je beloofd was dat je de verpleging in mocht. Zuster Emanuela heeft mij heel veel waardevolle informatie gegeven over hoe het leven in een klooster is. niet door het mij letterlijk te vertellen maar juist door de dingen die ze niet zegt of de verwijzingen die ze naar de andere nonnen maakte. Ook het goedpraten van bepaalde regels en het benadrukken dat ze geen conflicten heeft met andere nonnen, geven mij de indruk dat deze vrouw veel heeft moeten slikken en enorme aanpassingen heeft moeten maken. Door het gesprek met haar leerde ik dat het klooster leven ook veel problemen met zich meebrengt op het vlak van persoonlijke relaties. Dit moet natuurlijk geen verrassing zijn, het zijn tenslotte allemaal unieke individuen. maar ik had van te voren toch het idee dat ze afstand hadden moeten doen van hun individualiteit. Achteraf gezien is dat natuurlijk een onmogelijke opgave. Maar ik denk dat zuster Emanuela heel hard haar best heeft gedaan om zich aan te passen. Een interessant verschil tussen zuster Birgit en zuster Emanuela: zuster Birgit gaf al gelijk aan dat haar echte naar Yvonne is en zuster Emanuela heeft haar nieuwe identiteit omarmd, ze noemt zichzelf zelfs Emanuela. Ik moest haar vragen naar haar oorspronkelijke naam, ze heette vroeger Annie.
Een paar jaar geleden heeft ze van zuster Agaat, de regionale overste, de opdracht gekregen om zuster Ursula te ondersteunen met de boekhouding van het klooster. De bedoeling is dat zuster Emanuela deze taak van zuster Ursula gaat overnemen. Zuster Ursula is inmiddels 89 maar laat zich niet zomaar aan de kant schuiven. Volgens zuster Emanuela houdt zuster Ursula de moeilijke taken van de boekhouding voor zichzelf zodat ze nog steeds onmisbaar is. Het wringt!

zuster Birgit

Inmiddels heb ik met 4 zusters gesproken: zuster Birgit (71), zuster Emanuela (73), zuster Clara (87) en Zuster Eugenie (70).
Als eerste heb ik met zuster Birgit gesproken, ik werd op haar kamer uitgenodigd waar ze al gelijk commentaar op kreeg want dat was toch niet helemaal de gewoonte. Maar Zuster Birgit heeft daar geen boodschap aan. Zij gaat toch haar eigen weg. Althans dat wil ze me doen geloven, of het waar is heb ik nog niet kunnen toetsen. Zoals zuster Birgit al tijdens mijn eerste bezoek had aangegeven, kwam ze uit en welgestelde Bossche familie die niet erg gelovig was. Haar ouders hadden het er moeilijk mee dat ze het klooster inging want in die tijd, in de jaren '50, nam je afscheid van je familie als je het klooster inging. Je mocht niet meer naar huis en je kreeg 1x in de 3 maanden bezoek. Zuster Birgit wilde graag missie zuster worden en dat is ze ook bijna haar hele 'nonnen carrière' geweest. Het grootste gedeelte heeft ze in Tanzania doorgebracht waar de congregatie haar eigen klooster heeft gesticht. Nu ze weer in Nederland is heeft ze 2 taken binnen het klooster: Ze is de chauffeur voor de oudere nonnen, wanneer die ergens heen willen, brengt zuster Birgit hen en ze heeft op dinsdagmiddag telefoondienst. Voor de rest brengt ze veel tijd door met haar familie. Op haar kamer heeft ze 2 dwerg papagaaitjes losvliegen. dit zijn Jip en Janneke en het zijn haar troetelkindjes. Tijdens het gesprek met haar kreeg ik toch een beetje het idee dat ze aansluiting mist. Na al die jaren in het buitenland is het moeilijk aanpassen aan de Nederlandse manier. Zo vertrouwt ze geen van de overige nonnen de zorg van haar vogeltjes toe. Als ze op vakantie gaat (lees: op bezoek bij haar familie) dan gaan de vogeltjes mee.
Zuster Clara benadrukte een paar keer dat de resultaten die ze bereikt hebben in Tanzania niet mogelijk was geweest zonder de hulp van de zusters in NL. In het begin hadden ze daar niets en ruilden ze kleding om voor voedsel. De kleding was in NL verzameld. Ze wilde nadrukkelijk vermelden dat het een 'team effort' is geweest. Als ik ook nog met zuster Clara zou spreken dan moest ik dat wel in mijn achterhoofd houden want blijkbaar gaat zuster Clara geestelijk achteruit en denkt ze dat zij alles alleen heeft gedaan.